Opis

Co, jeśli wszystko, co nazywamy niemożliwym, jest jedynie tym, czego jeszcze nie potrafimy wyjaśnić? Co, jeśli część zjawisk odrzucanych jako niedorzeczne nie pozostaje w sprzeczności z prawami Natury, lecz wyłącznie z naszą chwilową wiedzą o tych prawach? I odwrotnie: co, jeśli wiara w niewidzialne może być równie niebezpieczna jak pycha rozumu, który uznaje, że poza granicami jego poznania nie istnieje już nic?

To właśnie na tej granicy Bulwer-Lytton umieszcza Dziwną historię. Punktem wyjścia staje się Maine de Biran i jego droga od materializmu ku idei Trzeciego Życia Człowieka – życia Duszy. Autor sam wskazuje trzy możliwe drogi ku błędowi: Naturę odartą z pierwiastka duchowego, Intelekt odcinający się od duchowego przeznaczenia człowieka oraz wizjonerstwo, które odrywa duszę od rozumu. Każda z tych dróg może prowadzić do poznania. Każda może również zaprowadzić człowieka w miejsce, z którego niełatwo powrócić.

Dziwna historia rozpoczyna się jak opowieść o człowieku pewnym własnego świata. Allen Fenwick jest lekarzem, człowiekiem nauki, racjonalistą i materialistą. Wierzy w obserwację, doświadczenie i logiczny związek przyczyn ze skutkami. To, czego nie można zbadać i dowieść, traktuje podejrzliwie. Jego stanowisko nie wynika jednak z niewiedzy. Przeciwnie – z wiedzy, talentu i sukcesu. I właśnie dlatego jego pewność staje się tak niebezpieczna. Bulwer-Lytton nie przeciwstawia bowiem uczonemu sceptykowi naiwnego marzyciela. Każe człowiekowi rozumu stanąć wobec doświadczeń, których nie sposób unieważnić tylko dlatego, że nie mieszczą się w znanym porządku świata.

Na tej drodze Fenwick spotyka dwie niezwykłe postacie. Lilian reprezentuje świat emocji, subtelności, intuicji i duchowej wrażliwości – rzeczywistość, której nie można zważyć ani zamknąć w laboratoryjnym naczyniu, a która mimo to oddziałuje na człowieka równie realnie jak materia. Margrave jest jej niemal przeciwieństwem: urzeczony życiem, młodością i siłą Natury pragnie nie tyle poznać tajemnicę istnienia, ile
ją posiąść. Jego obsesja na punkcie Eliksiru Życia prowadzi do jednego z najstarszych pytań człowieka: gdybyśmy mogli pokonać starość i śmierć, czy rzeczywiście stalibyśmy się przez to pełniejsi? Czy długie życie ma wartość samo w sobie, jeśli nie znamy odpowiedzi na pytanie, po co żyjemy?

Dlatego Dziwna historia jest czymś znacznie więcej niż XIX-wieczną powieścią grozy. Jest opowieścią o granicach poznania – i o tym, co może czekać poza nimi. O pysze intelektu, ale także o niebezpieczeństwie ślepego zawierzenia temu, czego nie rozumiemy. O miłości, która potrafi zmienić człowieka głębiej niż argument. O śmierci, która nadaje życiu miarę. O duszy, której istnienia nie da się dowieść skalpelem, lecz której pytania powracają bez względu na to, jak precyzyjne stają się nasze narzędzia.

Bulwer-Lytton nie żąda od czytelnika odrzucenia rozumu. Przeciwnie – traktuje go z ogromnym szacunkiem. Podważa jedynie jego prawo do ogłaszania się jedynym sędzią rzeczywistości. W tym tkwi niezwykła aktualność tej książki. Od czasu jej powstania nauka odpowiedziała na tysiące pytań, które w XIX wieku pozostawały tajemnicą. Lecz każda odpowiedź odsłaniała kolejne obszary niewiedzy. Poszerzał się krąg światła – lecz wraz z nim rosła również granica ciemności.

Do Dziwnej historii dołączyliśmy krótkie opowiadanie Nawiedzający i nawiedzani; czyli Obca świadomość w domu. Nie jest ono przypadkowym dodatkiem. To niemal drugi eksperyment przeprowadzony przez Bulwer-Lyttona na tym samym pograniczu. Zamiast rozległej powieści otrzymujemy skondensowaną konfrontację rozumu z czymś, co zdaje się przekraczać zwykłe pojęcia materii, przestrzeni i ludzkiej woli. Dom nie okazuje się jedynie miejscem działania duchów. Staje się przestrzenią, w której rodzi się znacznie bardziej niepokojące pytanie: czy świadomość może oddziaływać poza granicami ciała? A jeśli może – skąd pewność, że człowiek jest jedyną świadomością zdolną do takiego działania?

Szczególną wartością niniejszego wydania jest również jego warstwa graficzna. Zebraliśmy ilustracje pochodzące z kilku historycznych edycji Dziwnej historii, dzięki czemu współczesny czytelnik może zobaczyć, jak bohaterów i najważniejsze sceny wyobrażali sobie artyści minionych epok. Uzupełniają je dwie nowe ilustracje przygotowane specjalnie dla tego wydania. Osobne miejsce zajmują niezwykłe litografie Odilona Redona z francuskiego, limitowanego do 60 egzemplarzy wydania La Maison hantée z 1896 roku – mroczne, oszczędne i niemal senne obrazy, które nie tyle ilustrują grozę, ile zdają się wydobywać ją z obszaru pomiędzy jawą a snem.

Można więc czytać tę książkę jako romans, opowieść grozy, powieść o nauce, historię alchemicznego poszukiwania albo filozoficzny spór o naturę człowieka. Najwięcej odsłania jednak wtedy, gdy przestajemy pytać wyłącznie o to, kto ma rację, i zaczynamy pytać, co właściwie istnieje poza granicą tego, co potrafimy nazwać.

Najbardziej niepokojąca możliwość nie polega więc na tym, że człowiek może się mylić co do natury świata. Polega na tym, że świat może być bez porównania głębszy, starszy i bardziej obcy, niż człowiek kiedykolwiek odważył się przypuszczać.