Opis

Cudowny róg jest wyborem opowiadań pochodzących ze zbioru Des deutschen Spießers Wunderhorn, opublikowanego przez Gustava Meyrinka w 1908 roku. Już sam niemiecki tytuł stanowi przewrotną grę literacką. Nawiązuje do słynnego romantycznego zbioru pieśni ludowych Des Knaben Wunderhorn (Cudowny róg chłopca), zastępując chłopca niemieckim drobnomieszczaninem – symbolem ludzkiej ciasnoty umysłowej, konformizmu i samozadowolenia. To nieprzypadkowy zabieg. Meyrink od pierwszej strony zapowiada, że nie będzie pisał hymnów na cześć świata, lecz rozprawi się z nim za pomocą ironii, groteski i bezlitosnej satyry.

Czytelników znających wcześniejsze zbiory autora mogą zaskoczyć opowiadania zgromadzone w niniejszym tomie. W Fioletowej śmierci, Nietoperzach czy Podstępnych grzybach na pierwszy plan wysuwały się niesamowitość, tajemnica i metafizyka. W Cudownym rogu fantastyka nadal jest obecna, lecz pełni inną funkcję. Nie służy budowaniu nastroju grozy, lecz staje się narzędziem ośmieszania ludzkiej pychy, głupoty i bezmyślności.

Na kartach tej książki Meyrink uderza niemal we wszystko, co uważa za skostniałe i fałszywe. Kpi z militaryzmu, biurokracji, ślepej wiary w autorytety nauki, urzędniczego formalizmu, nacjonalizmu, prasy, spekulacji finansowych i mieszczańskich konwenansów. Szczególnie bezlitosny pozostaje wobec ludzi przekonanych o własnej nieomylności. Profesorowie, generałowie, urzędnicy, politycy czy przedsiębiorcy – wszyscy stają się bohaterami groteskowych historii, w których logika świata zostaje wywrócona na opak, odsłaniając absurd codzienności.

Najbardziej zdumiewające jest jednak to, jak wiele z tych tekstów zachowało aktualność. Choć powstały na początku XX wieku, niektóre z nich sprawiają wrażenie komentarza do współczesności. Ropa, ropa opowiada o globalnym kryzysie wywołanym działalnością człowieka, Czarna kula szydzi z bezrefleksyjnej wiary w postęp techniczny, Kropla prawdy ukazuje lęk władzy przed utratą monopolu na informacje, a G. M. pozostaje znakomitą satyrą na zbiorową chciwość i psychologię tłumu. Meyrink nie był prorokiem w dosłownym znaczeniu tego słowa, lecz posiadał niezwykłą zdolność dostrzegania mechanizmów rządzących ludzką naturą. To właśnie one sprawiają, że jego utwory nie starzeją się mimo upływu ponad stu lat.

Humor Meyrinka nigdy nie jest celem samym w sobie. Czytelnik śmieje się często, ale niemal zawsze jest to śmiech gorzki. Pod groteskową powierzchnią kryje się głęboka refleksja nad człowiekiem – jego lękami, ambicjami, próżnością i skłonnością do podporządkowywania się modom, ideologiom oraz autorytetom. Fantastyczne pomysły autora nie mają zachwycać niezwykłością, lecz wydobywać na światło dzienne to, co w rzeczywistości pozostaje ukryte.

Przekład niniejszego tomu należał do najtrudniejszych spośród wszystkich dotychczasowych prac nad twórczością Gustava Meyrinka. Nie dlatego, że teksty są ezoteryczne – choć i takich motywów tu nie brakuje – lecz z powodu języka. Autor z niezwykłą swobodą posługuje się dialektami, gwarami, celowo zniekształconą wymową, grami słownymi oraz aluzjami do realiów monarchii austro-węgierskiej, dziś często zupełnie zapomnianych. W wielu miejscach dosłowne tłumaczenie prowadziłoby do utraty sensu żartu, dlatego staraliśmy się zachować przede wszystkim jego mechanizm, ducha i rytm, pozostając możliwie najwierniejszym oryginałowi.

Z przyczyn oczywistych niniejszy wybór nie obejmuje wszystkich utworów ze zbioru Des deutschen Spießers Wunderhorn. Opowiadania opublikowane wcześniej w tomach Fioletowa śmierć oraz Podstępne grzyby zostały pominięte, aby uniknąć powielania tekstów i oddać do rąk Czytelników możliwie najpełniejszy zestaw dotąd niepublikowanych w języku polskim opowiadań z tego cyklu.

Oddając Cudowny róg w ręce polskiego Czytelnika, mamy nadzieję, że książka ta pozwoli spojrzeć na Gustava Meyrinka z nieco innej perspektywy. Nie tylko jako autora Golema i pisarza zafascynowanego mistyką, lecz również jako jednego z najoryginalniejszych satyryków swojej epoki – człowieka, który z chirurgiczną precyzją potrafił rozciąć fasadę cywilizacji i pokazać mechanizmy ukryte pod jej powierzchnią.

Bo choć świat od czasu, gdy pisał te opowiadania, zmienił się niemal nie do poznania, ludzie pozostali zadziwiająco podobni. I właśnie dlatego Cudowny róg brzmi dziś równie świeżo, prowokująco i niepokojąco, jak ponad sto lat temu.