Opis

Anioł z zachodniego okna nie jest powieścią w tradycyjnym sensie, lecz zapisem doświadczenia granicznego, w którym narracja, wizja i symbol nie podlegają temu samemu porządkowi rzeczywistości.

Już to jedno zdanie wystarczy, by ostrzec czytelnika, że wchodzi w obszar, gdzie fabuła nie służy rozrywce, a opowieść nie ma na celu prowadzenia od punktu A do punktu B. Gustav Meyrink nie pisze bowiem historii tylko uruchamia proces. Proces, który rozgrywa się równocześnie w czasie, poza czasem i ponad indywidualną biografią bohatera.

Gdy Anioł z zachodniego okna ukazał się drukiem, wielu czytelników widziało w nim jedynie fantazję okultysty: gęstą, mroczną, erudycyjną, momentami niezrozumiałą. A jednak z perspektywy ponad stu lat coraz wyraźniej widać, że Meyrink nie stworzył fikcji, lecz zakodował prawdę – prawdę, do której nauka, psychologia i badania świadomości zaczęły dochodzić dopiero w drugiej połowie XX wieku. To, co w jego powieści było wizją, symbolem i doświadczeniem wewnętrznym, z czasem zaczęło być opisywane językiem badań, raportów i eksperymentów.

Centralną figurą niniejszej powieści – jej kręgosłupem duchowym i symbolicznym – jest John Dee. Historyczna postać, uczony, matematyk, astrolog królowej Elżbiety I, a zarazem mag i badacz rzeczywistości nienależącej do świata zmysłów. Dla Meyrinka Dee nie jest bohaterem historycznym ani literackim kostiumem. Dee posłużył jako węzeł, przez który przepływa pamięć, świadomość i energia przekraczająca pojedyncze życie. W Aniele z zachodniego okna linia krwi nie oznacza dziedziczenia biologicznego, lecz ciągłość doświadczenia, w której jednostka staje się punktem skupienia czegoś znacznie większego niż ona sama.

W tym sensie powieść Meyrinka zaskakująco bliska jest odkryciom i opisom, które pojawiły się dopiero kilkadziesiąt lat później. Psychologowie i badacze świadomości, pracujący z hipnozą regresyjną, zaczęli dokumentować zjawiska przypominające to, co Meyrink opisał językiem symbolu: dostęp do pamięci wykraczającej poza jedno wcielenie, doświadczenie życia pomiędzy życiami, kontakt z poziomami świadomości, które nie są wytworem fantazji, lecz posiadają wewnętrzną logikę, strukturę i konsekwencję. To, co u Meyrinka było przeżyciem granicznym bohatera, u tych badaczy stało się powtarzalnym doświadczeniem setek ludzi.

Podobnie rzecz ma się z doświadczeniami wychodzenia poza ciało, które w Aniele z zachodniego okna pojawiają się nie jako sensacja, lecz jako naturalny etap rozwoju świadomości. W drugiej połowie XX wieku zjawiska te stały się przedmiotem systematycznych badań. Opisy spontanicznych opuszczeń ciała, podróży świadomości niezależnej od fizycznej lokalizacji oraz kontaktu z rzeczywistościami niefizycznymi zaczęły układać się w spójny obraz. Co więcej, zainteresowanie nimi wykroczyło poza krąg mistyków i trafiło do instytucji państwowych oraz wojskowych, które dostrzegły w tych zdolnościach potencjał praktyczny. Meyrink przewidział to wszystko – nie w szczegółach technicznych, lecz w samym fundamencie ontologicznym: w przekonaniu, że świadomość nie jest produktem mózgu, lecz narzędziem, które może działać niezależnie od ciała.

W Aniele z zachodniego okna świat materialny jawi się jako rzeczywistość wtórna, gęsta, ciężka, często wroga. Prawdziwe życie toczy się gdzie indziej, toczy się w obszarze, do którego dostęp uzyskuje się nie przez wiarę, lecz przez przemianę. Ten obraz znajduje zaskakujące echo we współczesnych koncepcjach rzeczywistości jako symulacji, w których materia nie jest fundamentem bytu, lecz jego przejawem. Myśl, że świat nie wyczerpuje się w trzech wymiarach, a wszystko, co postrzegamy naszymi zmysłami, stanowi jedynie fragment znacznie szerszego porządku, brzmi dziś niemal banalnie. W czasach Meyrinka była herezją.

Nieprzypadkowo autor Anioła z zachodniego okna był postacią kontrowersyjną. Meyrink nie był literatem flirtującym z okultyzmem, lecz człowiekiem głęboko zanurzonym w tradycjach hermetycznych, inicjacyjnych i ezoterycznych. Związany z różnymi kręgami i stowarzyszeniami, znał język symbolu nie jako ornament, lecz jako narzędzie przekazu. Zarzucano mu, że w swoich utworach posunął się zbyt daleko, że zdradził to, co miało pozostać ukryte. Być może właśnie dlatego jego powieści do dziś działają jak lustra: dla jednych są tylko literaturą, dla innych – wejściem.

Anioł z zachodniego okna nie obiecuje pocieszenia ani prostych odpowiedzi. To tekst wymagający, czasem niewygodny, momentami brutalnie szczery w swojej ocenie ludzkiej kondycji. Pokazuje świat jako miejsce, w którym większość ludzi żyje w półśnie, nieświadoma własnego potencjału i własnego zniewolenia. A jednak nie jest to powieść nihilistyczna. Wręcz przeciwnie! Jest to jedna z najbardziej radykalnych afirmacji życia wiecznego, rozumianego nie jako nieskończone trwanie, lecz jako przebudzenie do innego porządku istnienia.

Być może dlatego Anioł z zachodniego okna pozostaje książką wciąż niewygodną. Nie daje się łatwo sklasyfikować, nie poddaje się prostym interpretacjom, nie pasuje ani do kanonu pop-literatury, ani tym bardziej do akademickich schematów. Jest jak wiadomość celowo wysłana w przyszłość – zaszyfrowana, a za razem precyzyjna. Każda epoka odczytuje ją na nowo, odkrywając w niej sensy, które wcześniej pozostawały niewidoczne.

Ten opis nie ma na celu wyjaśniać treści Anioła z zachodniego okna. Ma jedynie uprzedzić, że to, co przeczytasz, nie jest fikcją w zwyczajnym znaczeniu tego słowa. To opowieść, która mówi prawdę, która musi zazwyczaj zostać źle zrozumiana – chyba że czytelnik zdecyduje się porzucić na chwilę nawyki codziennego myślenia. Wtedy może odkryć, że Meyrink nie pisał o przeszłości, lecz o nas. O świecie, który dopiero zaczynamy rozpoznawać.